Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi

1. XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Savaşlar

• Trablusgarp Savaşı (1911-1912):
  • İtalya'nın sömürge arayışı sonucu Osmanlı toprağı Trablusgarp'a saldırmasıyla başladı.
  • Mustafa Kemal (Gazeteci Şerif Bey takma adıyla) ve Enver Bey yerli halkı örgütlemek için gizlice bölgeye gitti. Derne ve Tobruk'ta İtalyanlara karşı büyük başarılar kazanıldı.
  • Mustafa Kemal'in sömürgeciliğe karşı ilk savaşı ve ilk askerî başarısıdır. Rütbesi Kolağasılıktan Binbaşılığa yükseldi.
  • Uşi Antlaşması (1912): Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı (Kuzey Afrika'daki son toprak kaybedildi). 12 Ada geçici olarak İtalya'ya bırakıldı.
  • Tarihî İlk: Dünya harp tarihinde uçak ilk kez bu savaşta İtalyanlar tarafından kullanılmıştır.
• Balkan Savaşları (1912-1913):
  • I. Balkan Savaşı: Karadağ'ın saldırısıyla başladı; Yunanistan, Sırbistan ve Bulgaristan katıldı. Osmanlı ordusunun siyasete karışması ve hazırlıksız yakalanması sebebiyle Midye-Enez hattının batısındaki tüm Rumeli toprakları kaybedildi (Londra Antlaşması).
  • Arnavutluk: Bu savaş sırasında bağımsızlığını ilan ederek Osmanlı'dan ayrılan son Balkan devleti oldu.
  • Bâb-ı Âli Baskını (1913): İttihat ve Terakki Cemiyeti, savaş yenilgisini gerekçe göstererek Kâmil Paşa Hükûmetini silah zoruyla düşürdü. Osmanlı tarihindeki ilk hükûmet darbesidir.
  • II. Balkan Savaşı: Bulgaristan'ın fazla pay almasına karşı diğer Balkan devletleri ve Romanya Bulgaristan'a saldırdı. Osmanlı fırsattan yararlanarak Edirne ve Kırklareli'ni (Doğu Trakya) geri aldı. Meriç Nehri sınır kabul edildi.
• I. Dünya Savaşı (1914-1918) ve Cepheler:
  • Osmanlı Devleti, Goben ve Breslav (Yavuz ve Midilli) gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla İttifak Devletleri yanında savaşa girdi.
  • Taarruz Cepheleri:
    • Kafkas Cephesi: Turancılık ideali ve Bakü petrolleri için açıldı. Sarıkamış Harekatı felaketle sonuçlandı. Mustafa Kemal 16. Kolordu Komutanı olarak Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı. Rusya'da Bolşevik İhtilali çıkınca imzalanan Brest-Litowsk Antlaşması (1918) ile Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) geri alındı. Osmanlı'nın yenilmesine rağmen toprak kazandığı tek cephedir.
    • Kanal Cephesi: Mısır'ı geri almak ve İngiltere'nin sömürge yollarını kesmek için Cemal Paşa komutasında açıldı, başarısızlıkla sonuçlandı.
  • Savunma Cepheleri:
    • Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirmek ve Rusya'ya yardım göndermek için açtığı cephedir. Mustafa Kemal Anafartalar, Conkbayırı ve Arıburnu'nda destan yazdı ("Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum"). Savaşın süresi uzadı, Çarlık Rusya çöktü, Bulgaristan İttifak bloğuna katıldı. Zaferle sonuçlanan tek cephedir.
    • Irak Cephesi: Halil Kut Paşa komutasında Kûtü'l-Amâre zaferiyle İngiliz ordusu komutanı General Townshend ile birlikte esir alındı. Ancak daha sonra Bağdat düştü.
    • Hicaz-Yemen Cephesi: Fahreddin Paşa ("Çöl Kaplanı" / "Medine Müdafi") Medine'yi kahramanca savundu.
    • Suriye-Filistin Cephesi: Mustafa Kemal Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak düşmanı Halep'in kuzeyinde durdurdu. Mustafa Kemal'in I. Dünya Savaşı'ndaki son görev yeridir.

2. Mondros Ateşkes Antlaşması, Cemiyetler ve Genelgeler

• Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918): Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda Rauf (Orbay) Bey ile İngiliz Amiral Calthorpe arasında imzalandı.
  • 7. Madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek (İşgallere hukuki zemin hazırlandı).
  • 24. Madde: Vilâyât-ı Sitte'de (Erzurum, Van, Elazığ, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa işgal edilebilecek (Ermeni devleti kurma amacı).
  • İlk İşgal: Mondros'tan sonra işgal edilen ilk Osmanlı toprağı Musul (İngiltere), Anadolu'da ilk işgal edilen yer ise İskenderun ve Dörtyol'dur (Fransa - İlk kurşun Kara Hasan Paşa).
• İzmir'in İşgali (15 Mayıs 1919): Paris Barış Konferansı sahte belgelerine dayanılarak Yunanlarca işgal edildi. İlk kurşunu Hukuk-u Beşer gazetesi yazarı Hasan Tahsin (Osman Recep Nevres) attı.
  • Amiral Bristol Raporu: Ege'de Türklerin çoğunlukta olduğunu ve Yunan işgalinin haksızlığını belirten ilk uluslararası haklılık belgesidir.
• Genelgeler ve Kongreler Kronolojisi:
  • Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallerin mitinglerle protesto edilmesi istendi. Mustafa Kemal ilk kez İstanbul'a geri çağrıldı.
  • Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
    • Gerekçe: "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir."
    • Amaç ve Yöntem: "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (İlk kez ulusal egemenlikten bahsedildi).
    • Temsil Heyeti'nin kurulması fikri ilk kez burada yer aldı. İhtilal beyannamesidir. Mustafa Kemal genelgeden sonra askerlik mesleğinden istifa etti (Sine-i Millete döndü).
  • Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Toplanış bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal bir kongredir.
    • "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez" kararıyla ilk kez millî sınırlardan bahsedildi.
    • Manda ve himaye ilk kez reddedildi. Temsil Heyeti kuruldu ve başkanlığına Mustafa Kemal seçildi.
  • Sivas Kongresi (4 - 11 Eylül 1919): Hem toplanış hem aldığı kararlar bakımından tamamen ulusaldır.
    • Manda ve himaye kesin ve son kez reddedildi.
    • Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
    • Temsil Heyeti, Ali Fuat Paşa'yı Batı Cephesi Komutanlığı'na atayarak ilk kez yürütme yetkisini kullandı (hükûmet gibi hareket etti).
    • İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı. Kongre sonrası Damat Ferit Paşa Hükûmeti istifa etti (Temsil Heyeti'nin ilk siyasi zaferi).
  • Amasya Görüşmeleri (20 - 22 Ekim 1919): İstanbul Hükûmeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı. İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti'nin varlığını hukuken ilk kez tanıdı. Mebusan Meclisi'nin açılması kabul edildi.
• Misakımillî (28 Ocak 1920): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen ulusal ant metnidir. Formülü: KAPSBOR (Kapitülasyonlar, Araplar, Boğazlar, Sınırlar, Borçlar, Referandum/Kars-Ardahan-Batum-Batı Trakya). İtilaf Devletleri buna tepki olarak 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti ve meclisi bastı.

3. I. TBMM Dönemi (23 Nisan 1920 - 11 Ağustos 1923)

• İstanbul'un işgali ve meclisin dağıtılması üzerine 23 Nisan 1920'de Ankara'da TBMM açıldı. En yaşlı üye Sinop Mebusu Şerif Bey açılış konuşmasını yaptı.
• Özellikleri: Kurucu meclistir (1921 Anayasası'nı yaptı), ihtilalci meclistir, demokratiktir, güçler birliği ilkesini benimsemiştir (Meclis Hükûmeti Sistemi), siyasi parti yoktur (gruplar vardır: Müdafaa-i Hukuk, Tesanüt, İstiklal, Islahat, Halk Zümresi).
• İlk Çıkardığı Kanun: Anam Vergisi Kanunu (vergiyi 4 katına çıkardı). Ayrıca Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
• Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920): Saltanat Şûrası tarafından onaylandı. TBMM antlaşmayı imzalayanları vatan haini ilan etti. Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken geçersiz (ölü doğmuş) bir antlaşmadır.

4. Kurtuluş Savaşı Muharebeler Dönemi ve Antlaşmalar

5. Mudanya Ateşkesi ve Lozan Barış Antlaşması

• Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): TBMM adına İsmet İnönü imzaladı. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan diplomatik yolla kurtarıldı. Osmanlı Devleti hukuken sona erdi. İngiltere'de Lloyd George Hükûmeti istifa etti.
• Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922): İtilaf Devletleri Lozan Konferansı'na hem TBMM'yi hem İstanbul Hükûmetini çağırarak ikilik çıkarmak isteyince saltanat kaldırıldı. Son Osmanlı Padişahı VI. Mehmet Vahdettin ülkeyi terk etti. TBMM, Abdülmecid Efendi'yi sadece halife olarak seçti.
• Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923):
  • TBMM Heyeti Başkanı İsmet İnönü, üyeler Rıza Nur ve Hasan Saka.
  • Mustafa Kemal'in kesinlikle taviz verilmemesini istediği iki konu: Kapitülasyonlar ve Ermeni Yurdu (Doğu Sınırı).
  • Sınırlar:
    • Suriye Sınırı: 1921 Ankara Antlaşması esas alındı (Hatay dışarıda kaldı).
    • Irak Sınırı (Musul): Çözülemeyen TEK konudur. Türkiye ile İngiltere arasında ikili görüşmelere bırakıldı (1926 Ankara Antlaşması ile çözüldü).
    • Yunanistan Sınırı: Meriç Nehri sınır kabul edildi. Savaş tazminatı olarak Karaağaç ve Bosnaköy Türkiye'ye verildi.
    • Ege Adaları: Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'ye; On İki Ada İtalya'ya; diğer Ege adaları silahsızlandırılmak şartıyla Yunanistan'a bırakıldı.
  • Kapitülasyonlar: Koşulsuz ve tamamen kaldırıldı (Ekonomik bağımsızlık sağlandı).
  • Boğazlar: Başkanı Türk olan uluslararası bir Boğazlar Komisyonu'na bırakıldı (Egemenliği kısıtlayıcı madde - 1936 Montrö ile çözüldü).
  • Azınlıklar: Bütün azınlıklar Türk vatandaşı kabul edildi; Avrupalı devletlerin iç işlerimize karışması engellendi.
  • Nüfus Mübadelesi: İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler hariç (etablis - yerleşik), diğer Türk ve Rum nüfusun karşılıklı değiştirilmesi kararlaştırıldı.
  • Dış Borçlar: Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı, Türk payına düşen kısım kâğıt para ve Fransız frangı olarak taksitlendirildi. Duyun-u Umumiye kaldırıldı.
  • Patrikhane: Siyasi yetkilerinden arındırılarak İstanbul'da kalmasına izin verildi. Yabancı okullar Türk kanunlarına tabi kılındı.

6. Atatürk İlkeleri (6 Temel İlke ve Anahtar Kelimeler)

7. Önemli İnkılaplar Kronolojisi ve Atatürk Dönemi Dış Politika

• Siyasal Alandaki İnkılaplar:
  • 1 Kasım 1922: Saltanatın kaldırılması.
  • 13 Ekim 1923: Ankara'nın başkent olması.
  • 29 Ekim 1923: Cumhuriyetin ilanı (Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı, İsmet İnönü ilk Başbakan, Fethi Okyar ilk Meclis Başkanı seçildi).
  • 3 Mart 1924 (İnkılaplar Günü): Halifelik kaldırıldı, Şeriye ve Evkaf Vekaleti kaldırıldı (yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu), Erkan-ı Harbiye Vekaleti kaldırıldı (ordu siyasetten ayrıldı), Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi.
  • Kadınlara Siyasi Haklar (034 Formülü): 1930 Belediye seçimleri, 1933 Muhtarlık seçimleri, 1934 Milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
• Hukuk Alanındaki İnkılaplar:
  • 17 Şubat 1926: Türk Medeni Kanunu kabul edildi (İsviçre Medeni Kanunu'ndan uyarlandı). Kadın-erkek eşitliği sağlandı, tek eşlilik ve resmî nikah zorunlu kılındı, mirasta eşitlik getirildi, patrikhanenin hukuki yetkileri sona erdi. DİKKAT: Medeni Kanun'da KADINLARA SİYASİ HAK VERİLMEMİŞTİR!
• Eğitim, Kültür ve Toplumsal İnkılaplar:
  • Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): Tüm okullar Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlandı. Medreseler kapatıldı.
  • Şapka Kanunu (25 Kasım 1925): Kastamonu gezisinde tanıtıldı. Tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı.
  • Yeni Türk Harflerinin Kabulü (1 Kasım 1928): Okuma yazmayı kolaylaştırmak için kabul edildi. Okuma-yazma öğretmek için Millet Mektepleri açıldı (24 Kasım 1928); Mustafa Kemal'e "Başöğretmen" unvanı verildi.
  • Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu (1932) kuruldu.
  • Soyadı Kanunu (1934): Ağa, hacı, hoca, molla gibi unvanlar yasaklandı. TBMM Mustafa Kemal'e "ATATÜRK" soyadını verdi.
• Ekonomi Alanındaki İnkılaplar:
  • İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat 1923): Kazım Karabekir başkanlığında toplandı. Misak-ı İktisadi kabul edildi.
  • Aşar Vergisinin Kaldırılması (1925): Köylünün üzerindeki ağır yük kalktı (Halkçılık).
  • Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926): Türk karasularında deniz ticareti ve taşımacılığı hakkı yalnızca Türk gemilerine verildi (Milliyetçilik).
  • Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): Özel sektörü canlandırmak için çıkarıldı; ancak sermaye yetersizliği ve 1929 Dünya Ekonomik Buhranı (Büyük Buhran) nedeniyle başarısız olunca Devletçilik ilkesine geçildi.
• Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası (1923-1938):
  • İlke: "Yurtta sulh, cihanda sulh."
  • Milletler Cemiyeti'ne Giriş (1932): Türkiye İspanya ve Yunanistan'ın davetiyle cemiyete üye oldu.
  • Balkan Antantı (9 Şubat 1934): İtalya ve Almanya'nın yayılmacı tehdidine karşı Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Atina'da imzalandı (Batı sınırı güvenceye alındı).
  • Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936): Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, tüm yetki Türkiye'ye devredildi, Boğazlarda Türk askerinin bulunması kabul edildi. Boğazlarda tam Türk egemenliği sağlandı.
  • Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937): İtalya'nın Habeşistan'ı işgali üzerine Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Tahran'da imzalandı (Doğu sınırı güvenceye alındı).
  • Hatay Meselesi: Fransa 1936'da Suriye'den çekilince gündeme geldi. Milletler Cemiyeti raportörü Sandler'in raporu doğrultusunda 1938'de Bağımsız Hatay Devleti kuruldu (İlk Cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen). Hatay Millet Meclisi 23 Haziran 1939'da oy birliğiyle Türkiye'ye katılma kararı aldı. (Atatürk'ün "Şahsi meselemdir" dediği vasiyeti ölümünden sonra gerçekleşti).